ในยุคที่เทคโนโลยีขับเคลื่อนโลกไปข้างหน้าอย่างรวดเร็ว เรามักจะได้ยินคำศัพท์ล้ำสมัยถูกหยิบยกมาใช้ในแคมเปญหาเสียงของนักการเมืองอยู่บ่อยครั้ง จากยุคหนึ่งที่ทุกอย่างต้องขับเคลื่อนด้วย "Big Data" หรือ "Blockchain" มาในวันนี้ สปอตไลท์ทุกดวงได้สาดส่องไปที่คำว่า "AI" (Artificial Intelligence) หรือปัญญาประดิษฐ์

เราเริ่มเห็นแคมเปญประเภท "ใช้ AI ตรวจจับการทุจริต" หรือ "ใช้ AI แก้ปัญหาฝุ่นควันวิกฤต PM 2.5" ปฏิเสธไม่ได้ว่าคำเหล่านี้ฟังดูหรูหรา มีวิสัยทัศน์ และสร้างภาพจำที่ทันสมัยให้กับผู้พูดได้อย่างยอดเยี่ยม แต่ในมุมมองของนักพัฒนาระบบและคนทำงานสายเทคโนโลยี คำถามสำคัญที่เกิดขึ้นทันทีคือ "พวกเขารู้จริงๆ หรือไม่ว่าจะทำมันอย่างไร หรือเป็นเพียงการทำ Tech-washing เพื่อให้ตัวเองดูล้ำเท่านั้น?"

ภาพประกอบที่ 1: การปะทะกันระหว่างคำโปรยสุดล้ำกับระบบจัดเก็บเอกสารแบบดั้งเดิม

1. "AI จับโกง" เสือกระดาษบนกองเอกสารที่ถูกปิดบัง

หนึ่งในนโยบายที่เรียกเสียงฮือฮาได้มากที่สุดคือการประกาศใช้ปัญญาประดิษฐ์เข้ามาสแกนงบประมาณแผ่นดินเพื่อยับยั้งการทุจริตเชิงนโยบายและการจัดซื้อจัดจ้างของภาครัฐ ในทางทฤษฎีคอมพิวเตอร์ สิ่งนี้สามารถทำได้จริงผ่านมาตรการสร้างโมเดลตรวจจับความผิดปกติ (Anomaly Detection) ที่สามารถเปรียบเทียบราคากลาง วิเคราะห์ความสัมพันธ์ของบริษัทที่ประมูลงาน หรือตรวจหาแพทเทิร์นการฮั้วประมูล

ทว่าในความเป็นจริงทางเทคนิค AI จะฉลาดและทำงานได้ก็ต่อเมื่อมี "Data (ข้อมูล)" ที่สะอาด เป็นระบบ และสามารถเข้าถึงได้อัตโนมัติ (Machine-Readable Data) แต่เมื่อหันกลับมามองระบบราชการไทย สิ่งที่เราพบคือ:

• เอกสารสแกนเอียงชวนปวดหัว: รายงานการจัดซื้อจัดจ้างจำนวนมากยังถูกจัดเก็บในรูปแบบไฟล์ PDF ที่เกิดจากการนำเอกสารกระดาษไปเข้าเครื่องสแกน บางไฟล์ตัวอักษรเลือนลาง หรือมีลายมือเขียนกำกับ ซึ่งเป็นอุปสรรคขั้นรุนแรงต่อระบบ OCR (Optical Character Recognition) ในการแปลงข้อมูล
• กฎระเบียบการปกปิดข้อมูล: ข้อมูลที่เป็นจุดตายของการทุจริตมักถูกตีตราว่าเป็น "ความลับทางราชการ" หรือถูกเปิดเผยเพียงบางส่วน ทำให้ไม่มี Database ต้นทางที่สมบูรณ์ให้ AI เข้าไปเรียนรู้

2. "AI แก้ PM 2.5" เมื่อโมเดลพยากรณ์แม่นยำ แต่ไร้อำนาจสั่งการ

อีกหนึ่งอภิมหานโยบายคือการใช้ AI เพื่อจัดการวิกฤตฝุ่นละอองขนาดเล็ก PM 2.5 โดยอ้างว่าจะใช้ทำนายทิศทางลม ตรวจจับจุดความร้อน (Hotspot) และวางแผนบรรเทามลพิษล่วงหน้า

ในประเด็นนี้ คนสายเทคโนโลยีต่างทราบดีว่า เราไม่ได้ขาดแคลนเทคโนโลยีในการตรวจจับมลพิษเลย ปัจจุบันหน่วยงานอย่าง GISTDA หรือแอปพลิเคชันเช็กฝุ่นต่างๆ มีการใช้ภาพถ่ายดาวเทียม ร่วมกับ Predictive Model ที่มีความแม่นยำสูงมากในการชี้เป้าว่า "พรุ่งนี้ฝุ่นจะวิกฤตที่พิกัดไหน" หรือ "ต้นตอการเผามาจากจุดใด"

ปัญหาของ PM 2.5 จึงไม่ใช่โจทย์ทางเทคโนโลยี แต่เป็น ปัญหาด้านการบังคับใช้กฎหมาย การบริหารจัดการ และการทูตระหว่างประเทศ ปัญญาประดิษฐ์อาจจะส่งแจ้งเตือนได้อย่างอัจฉริยะว่ามีโรงงานปล่อยควันเกินมาตรฐาน หรือมีการเผาป่าในพิกัดที่ชัดเจน แต่ AI ไม่สามารถเดินไปจับกุมผู้กระทำผิด ไม่สามารถสั่งปิดโรงงานอุตสาหกรรม และไม่สามารถบินไปเจรจาข้ามพรมแดนกับประเทศเพื่อนบ้านได้ การยกเอา AI มาเป็นตัวชูโรงจึงคล้ายกับการเบี่ยงเบนประเด็นจากความล้มเหลวในการบริหารจัดการอำนาจรัฐ ให้กลายเป็นเรื่องของการรอคอยเทคโนโลยีชั้นสูง

สิ่งที่นักพัฒนาอยากได้ยิน: โครงสร้างพื้นฐาน (Infra) ไม่ใช่แค่ชื่อ Buzzword

หากนักการเมืองต้องการแสดงวิสัยทัศน์ทางเทคโนโลยีที่จับต้องได้จริง สิ่งที่พวกเขาควรพูดถึงไม่ใช่การป่าวประกาศคำว่า "AI" ซ้ำไปซ้ำมา แต่คือการลงรายละเอียดถึง "Infrastructure" หรือโครงสร้างพื้นฐานที่จะรองรับระบบเหล่านั้น เช่น:

1. Data Standardization: แผนการปรับเปลี่ยนโครงสร้างข้อมูลของทุกกระทรวง ทบวง กรม ให้เป็นมาตรฐานเดียวกัน สามารถเชื่อมต่อและแลกเปลี่ยนข้อมูลกันได้อย่างไร้รอยต่อ
2. Open API Government: การสร้างช่องทางการเข้าถึงข้อมูลภาครัฐผ่าน API ที่ปลอดภัย เพื่อเปิดโอกาสให้ภาคเอกชน นักพัฒนา และประชาชนทั่วไปสามารถดึงข้อมูลไปพัฒนาระบบตรวจสอบร่วมกันได้
3. การปฏิรูปกฎหมายข้อมูลข่าวสาร: การเปลี่ยนผ่านสู่ "Open Data by Default" คือกฎหมายบังคับให้ทุกหน่วยงานต้องเปิดเผยข้อมูลเป็นค่าเริ่มต้น เว้นแต่จะมีเหตุผลความมั่นคงที่จับต้องได้จริงๆ

บทสรุปสำหรับประชาชน

เทคโนโลยี AI มีศักยภาพมหาศาลและสามารถนำมาดิสรัปต์ระบบราชการไทยให้โปร่งใสและมีประสิทธิภาพขึ้นได้จริง แต่ทั้งหมดนั้นจะเกิดขึ้นไม่ได้เลยหากปราศจากความจริงใจในการปฏิรูประบบฐานข้อมูลและการบังคับใช้กฎหมายอย่างเท่าเทียม ครั้งต่อไปที่เราได้ยินคำว่า "AI" จากปากนักการเมือง ลองตั้งคำถามกลับไปถึงวิธีกระบวนการทำงาน (Workflow) และการจัดการ Data ต้นทาง... แล้วเราจะรู้ทันทีว่าพวกเขากำลัง "นำหน้าโลก" หรือแค่ "หลอกขายคำฮิต" ไปวันๆ